Қазақстан Еуразиялық континентінің орталығында орналасқан. Батыстан Шығысқа негізгі жолдар біздің еліміз арқылы өтеді. Бұл туралы президент Қасым-Жомарт Тоқаев «Алтын сапа» және «Парыз» сыйлықтарының лауреаттарын марапаттау рәсімінде сөз сөйлеп, осы мүмкіндікті пайдалануға шақырды.
Қазақстанның ішкі және сыртқы саясатында өткен жылда не өзгергені туралы тарих ғылымдарының кандидаты, сарапшы Марат Үтеубаев өз пікірімен бөлісті.
– Марат Төлеутемірұлы, сіздің пікіріңізше, 2023 жылы саяси салада қандай маңызды өзгерістер болды?
– Биылғы жылдың наурызында Қазақстанда Президент Қасым-Жомарт Тоқаев тұсындағы алғашқы Қазақстан Парламенті Мәжілісіне сайлау өтті. Олар мемлекет басшысы 2022 жылы іске қосқан жүйелі саяси реформалардың жалғасы болды. Еліміздің Парламент мәжілісі мен барлық деңгейдегі мәслихаттарға сайлаудың қорытындылары өткен жылы басталған сайлау процесін аяқтады.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың шешімімен Қазақстанды суперпрезиденттік республикадан күшті парламенті бар президенттік республикаға айналдырған Конституцияға өзгерістер бойынша жалпыұлттық референдум өтті. 2022 жылдың қарашасында кезектен тыс президенттік сайлау болды, ал 2023 жылдың қаңтарында сайлау қорытындысы бойынша Қазақстан парламентінің сенаты ішінара жаңарды.
Мәжіліс парламентіне сайлау рәсімі өзгерді: бұрын барлық депутаттарды партиялық тізімдер бойынша сайлайтын болса, осы модель бойынша өткен парламент сайлауының қорытындысы бойынша олар төменгі палатаның 70%-ын құрады, ал қалған 30%-ы бір мандатты округтер бойынша сайланды. Саяси партиялар үшін тіркеу рәсімі жеңілдетілді — енді 20 мың адам емес, 5 мың мүше жеткілікті болды. Бұдан басқа, бюллетеньдерде «барлығына қарсы» графасы пайда болды, ал Қазақстан Парламентінің Мәжілісіне партияның өту шегі 7%-дан 5%-ға дейін төмендеді. Бұл сайлауда 7 партия тіркелді, соның ішінде екі «жаңадан» партия: «Байтақ» экологиялық партиясы және Respublika.
Мәслихаттарға сайлау да жаңа сайлау жүйесі бойынша өтті. Облыс деңгейінде мәслихаттар 50 пайызы партиялық тізімдер бойынша және 50 пайызы бір мандатты округтер бойынша қалыптастырылды. Ал аудан деңгейінде мәслихаттар толығымен өзін-өзі ұсынушылардан қалыптастырылды.
Саяси реформалар еліміздің президенті жариялаған «күшті президент — ықпалды парламент — есеп беретін үкімет» формуласы рухында жүзеге асырылды. Менің көзқарасымша, 2023 жылдың ортасына қарай Қазақстанда барлық негізгі саяси институттардың — президент, парламент және үкімет — қайта жүктелуі мен жаңаруы аяқталды. Қазақстанда парламенттің рөлі біртіндеп күшейе отырып, күшті президенттік билік сақталуда.
– 2023 жылы Қазақстанда қайта жаңғырған Конституциялық сот жұмысын бастады. Жыл басынан бері қазақстандықтардан 4 мыңнан астам өтініш түскені хабарланды. Сіздіңше, Конституциялық соттың оралуы қоғам мен ел үшін қандай маңызға ие?
— Енді әрбір азамат Конституциялық сотта өз құқықтары мен бостандықтарын тікелей қорғай алады. Менің пікірімше, Конституциялық соттың қалпына келтірілуі туралы шешіммен Қасым-Жомарт Тоқаев елде мемлекетті басқарудың құқықтық институттарын қалыптастыра бастады. Жалпы, мемлекет басшысы құқықтық жүйені жаппай реформалау идеясын айтарлықтай бұрыннан дайындап келгені белгілі.
Атап өту керек, Қазақстанда Конституциялық сотты қалпына келтіру туралы талаптар бұрыннан, атап айтқанда, көптеген заңгерлер мен сарапшылар тарапынан айтылып келген. 1995 жылдан бастап Конституциялық соттың таратылуы демократиялық қоғам негіздерін сақтау және адам құқықтарын сақтау тұрғысынан үлкен қате болды.
Сөзсіз, Конституциялық соттың қалпына келтірілуі еліміз үшін игілік болып табылады, алайда бүкіл Қазақстан сот жүйесінің жүйелі, ойластырылған реформасы мен жаңғыртуынсыз бұл құқықтық сала толық жұмыс істемейді. Қазақстанның бүкіл құқықтық және сот жүйесін реформалау қажет. Жалпы, мемлекет басшысының Конституциялық соттың құру туралы шешімі құқықтық мемлекет пен қоғамды дамыту тұрғысынан толығымен негізделген, дұрыс және ақталған болып табылады.
– Қасым-Жомарт Тоқаевтың басшылығымен Қазақстанның сыртқы саяси стратегиясы туралы не ойлайсыз? 2023 жылы халықаралық қатынастар саласында ел үшін қандай маңызды оқиғалар болды?
– Қасым-Жомарт Тоқаевтың сыртқы саясаты көпвекторлы дипломатия идеясына негізделген. Қазақстан Президенті ықпалды ойыншылардың кең шеңберімен — Ресеймен, Қытаймен, Еуропамен, АҚШ-пен, Түркиямен, arab дүниесімен — байланыстарды дәйекті нығайтып отыр. Қазақстан БҰҰ, ЕҚЫҰ, АӨСШК, ИСҰ, ЕАЭО, ҰҚШҰ және басқа да көптеген халықаралық құрылымдардың мүшесі.
Өткен жыл ішінде Қазақстан Ресей мен Батыс, АҚШ пен Қытай арасындағы саяси шиеленіс орын алып, Қазақстан Ресей мен Қытаймен шектесе отырып, батыс елдері мен АҚШ-пен де байланыс орнататын күрделі геосаяси жағдайда өзінің көпвекторлы жолына адал болып қалды. Осындай көпжақты сыртқы саясатта жыл ішінде тепе-теңдікті сақтауға қол жетті, мемлекет басшысының терең ойластырылған сыртқы саяси бағдарламалық стратегиясы табыстарын көрсетіп отыр.
Оқиғаларға келетін болсақ, биылғы жазда Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы мемлекеттік шекараны межелеу процесі аяқталды. Демаркация процесі 19 жылды алды, осы уақыттың барлығында переговорлар жүрді, олардың саны жүзден асты.
Стратегиялық экономикалық серіктестікті нығайту тұрғысынан маңызды оқиға – Қазақстан президентінің Сиань қаласында өткен «Орталық Азия – Қытай» саммитіне қатысуы болды. Саммитте Астана мен Бейжіңнің ынтымақтастығының басым бағыттары айқындалды: тауар айналымын 40 миллиард долларға дейін арттыру, логистикалық инфрақұрылымды нығайту, мысалы Қазақстан мен ҚХР шекарасындағы «Хоргос» халықаралық сауда орталығының жұмысын қайта бастау. Тараптар электрондық коммерция және басқа да көптеген мәселелер бойынша ынтымақтасуға келісті. Сиянде 22 миллиард долларға келісімдер жасалды. Өте маңызды тұсы – Қазақстан мен Қытай азаматтары үшін өзара және толыққанды визасыз режим.
Сонымен қатар, биылғы жылдың қазанында Пекинде «Бір белдеу, бір жол» халықаралық ынтымақтастық форумының үшіншісі өтті. Қазақстан Еуразия континентінің орталығындағы көлік-логистика хабына айналу үшін елеулі күш жұмсауда. Белгілі болғандай, қазір Қытайдан Еуропаға жер үсті транзиттік тасымалдарының шамамен 85 пайызы Қазақстан арқылы өтеді.
Сондай-ақ Қазақстанның Еуропалық Одақпен ынтымақтастығын кеңейту мәселесіне тоқталу қажет. Осы жылдың маусым айының басында Чолпон-Атада Орталық Азия елдерінің басшылары мен Еуропалық Кеңестің басшысы қатысқан жоғары деңгейдегі екінші кездесу өтті.
Маңызды оқиға Нью-Йоркте өткен БҰҰ Бас Ассамблеясының 78-ші сессиясы болды, онда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев сессияның модераторы ретінде сөз сөйледі және Орталық Азия елдерінің лидерлері мен АҚШ Президентімен «С5+» форматында келіссөздерге қатысты.
Жалпы, Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың дипломатиялық стратегиясы бірнеше жылдан бері табыстылығын көрсетіп келеді. Бүгінде біздің елімізде тек Орталық Азияда ғана емес, Еуразияда да жалпыға мойындалған көшбасшы болуға ұмтылатын және халықаралық күн тәртібі мәселелерін қалыптастыруға белсенді қатысатын ірі аймақтық держава болып табылады.
Источник: https://www.zakon.kz/press-relizy/6418096-ekspert-mnogovektornaya-diplomatiya-tokaeva-demonstriruet-uspekh.html